سرم‌ها و محلول‌های تزریقی از مهم‌ترین و حساس‌ترین اقلام مصرفی در بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها، اورژانس‌های پیش‌بیمارستانی و حتی مراکز جراحی محدود هستند. این محصولات به دلیل حجم بالا، استریل بودن و تماس مستقیم با جریان خون بیمار، در صورت نگهداری نادرست می‌توانند به عامل تهدیدکننده جان بیمار تبدیل شوند. آلودگی میکروبی، رسوب دارو، تغییر اسمولالیته، آزاد شدن ذرات پلاستیکی یا فتالات‌ها، کاهش قدرت دارو و حتی ایجاد آمبولی ناشی از کریستال‌های دارو از جمله خطراتی هستند که مستقیماً به شرایط نگهداری مربوط می‌شوند.
در این مقاله جامع، تمام نکات عملی و استانداردهای بین‌المللی و ملی ، WHO Good Storage Practices، GMP، استانداردهای وزارت بهداشت ایران و آخرین دستورالعمل‌های سازمان غذا و دارو ۱۴۰۴ به زبان ساده و کاربردی توضیح داده شده است.
شرایط دمایی ایده‌آل و مجاز نگهداری سرم‌ها و محلول‌های تزریقی
دما مهم‌ترین عامل مؤثر بر پایداری سرم و محلول‌های تزریقی است. هر دسته از محلول‌ها محدوده دمایی خاص خود را دارند:
سرم‌های معمولی مانند نرمال سالین ۰/۹٪، دکستروز ۵٪ و ۱۰٪، رینگر لاکتات، هارتمان و پلاسمالیت A باید در دمای اتاق یعنی بین ۱۵ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند. این سرم‌ها به گرمای معمولی تاب می‌آورند اما هرگز نباید در معرض یخ‌زدگی قرار گیرند. دمای زیر ۲ درجه باعث انجماد و ترکیدن کیسه یا بطری و تغییر ساختار کریستالی محلول می‌شود.
سرم‌ها و محلول‌های حاوی داروهای حساس به گرما مانند وانکومایسین آماده، برخی سفالوسپورین‌ها، آمینوگلیکوزیدها، انسولین‌های محلول در سرم و برخی داروهای شیمی‌درمانی باید حتماً در یخچال دارویی با دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند. فریز کردن این محصولات کاملاً ممنوع است.
امولسیون‌های چربی (اینترالیپید، لیپوفوندین، اسمولیپید)، پروپوفول، تغذیه پارنترال کامل (TPN) و برخی ویتامین‌های محلول در چربی باید در یخچال ۲ تا ۸ درجه و دور از نور نگهداری شوند. پس از خارج شدن از یخچال، حداکثر ۲۴ ساعت در دمای اتاق پایدار هستند.
محلول‌های غلیظ و خطرناک مانند پتاسیم کلراید ۲۰٪، کلسیم گلوکونات ۱۰٪، منیزیم سولفات ۵۰٪ و بی‌کربنات سدیم ۸/۴٪ باید در دمای اتاق و در کمد قفل‌دار جداگانه و دور از دسترس نگهداری شوند تا از تزریق اشتباهی جلوگیری شود.
اما در این قسمت یک جدول تهیه کردیم لطفا با دقت جدول رو بررسی کنید .
محافظت در برابر نور
نور مستقیم خورشید و حتی نور فلورسنت طولانی‌مدت می‌تواند باعث تجزیه برخی داروها شود. نور خورشید به شدت توانایی آسیب زدن به محلول های دارویی را دارند .در نتیجه روش استریل و نگهداری آنها نبست به دیگر دارو ها متفاوت است .محلول‌هایی که حتماً باید در تاریکی یا پوشش محافظ نور نگهداری شوند عبارتند از:
پروپوفول
- نیتروگلیسیرین تزریقی
- آمفوتریسین B لیپوزومال
- نیتروپروساید سدیم
- مترونیدازول
- داکسی‌سایکلین
- ویتامین‌های A، K، B2 و برخی داروهای شیمی‌درمانی مانند داکاربازین و داکتینومایسین
کیسه‌های معمولی PVC شفاف هستند و محافظت کمی در برابر اشعه UV دارند؛ بنابراین این محصولات باید تا لحظه مصرف در کارتن اصلی یا پوشش آلومینیومی بمانند.
کنترل رطوبت و تهویه انبار
رطوبت نسبی انبار تجهیزات پزشکی باید بین ۳۰ تا ۶۰ درصد حفظ شود. رطوبت بالاتر از ۶۵ درصد باعث رشد قارچ و کپک روی کارتن‌ها و جعبه‌ها می‌شود و رطوبت زیر ۲۰ درصد باعث شکننده شدن پلاستیک کیسه‌ها و احتمال پارگی میکروسکوپی می‌گردد. انبار باید دارای سیستم تهویه مناسب باشد تا گازهای احتمالی ناشی از نشتی مواد شیمیایی تجمع نکنند.
راهنمایی جدول کنترل رطوبت
رطوبت نسبی انبار باید بین ۳۰ تا ۶۰ درصد باشد.
رطوبت بالا → رشد قارچ و کپک روی کارتن‌ها
رطوبت خیلی پایین → شکنندگی پلاستیک کیسه‌ها
اصول چیدمان و سیستم خروج کالا
برای جلوگیری از انقضای دارو، حتماً از دو روش زیر به‌طور همزمان استفاده کنید:
FIFO (First In, First Out) :کالای قدیمی‌تر زودتر خارج شود.
FEFO (First Expire, First Out): :حتی اگر کالایی دیرتر وارد شده اما تاریخ انقضای نزدیک‌تری دارد، زودتر مصرف شود.
سرم‌ها را حداکثر در ۴ تا ۵ ردیف روی هم بچینید؛ وزن زیاد باعث فشردگی و پارگی کیسه‌های زیرین می‌شود. تاریخ انقضا و شماره بچ باید از سه طرف کارتن قابل مشاهده باشد.
نشانه‌های فساد و خرابی سرم که باید فوراً گزارش و معدوم شوند
- هر پرستار و تکنسین باید بتواند این علائم را تشخیص دهد:
- وجود ذرات معلق، رسوب یا کریستال غیرعادی داخل کیسه
- کدر شدن غیرطبیعی محلول (به‌جز امولسیون‌های چربی که کدر بودن طبیعی است)
- تغییر رنگ به زرد، قهوه‌ای، صورتی یا هر رنگ غیرعادی
- نشتی، پارگی، سوراخ یا بادکردگی کیسه
- برچسب جدا شده، مخدوش یا غیرقابل خواندن
- تاریخ تولید یا انقضای گذشته
- کیسه‌هایی که در معرض دمای بالاتر از ۴۰ درجه یا یخ‌زدگی قرار گرفته‌اند
نگهداری سرم‌ها و محلول‌های تزریقی در بخش‌های بالینی
بر اساس استاندارد های علمی در بخش‌های بستری، اتاق عمل و اورژانس فقط به اندازه مصرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت سرم نگهداری شود. سرم‌ها را کنار پنجره، زیر لامپ‌های پرنور یا روی رادیاتور قرار ندهید. یخچال بخش باید مجهز به دماسنج دیجیتال یا رکوردر و فرم ثبت روزانه دما باشد. سرم‌های اسپایک‌شده (سوزن‌دار) حداکثر ۲۴ ساعت و در شرایط کاملاً استریل حداکثر ۶ ساعت قابل استفاده هستند.
نکات حمل‌ونقل داخلی سرم‌ها و محلول‌های تزریقی
جابه‌جایی سرم‌ها از انبار به بخش باید با سبد یا کارتن مخصوص انجام شود. پرت کردن یا انداختن کیسه‌ها از ارتفاع باعث ایجاد ترک‌های میکروسکوپی و ورود هوا یا آلودگی می‌شود. در فصول گرم، زمان حمل در راهروهای بدون کولر نباید بیش از ۳۰ دقیقه طول بکشد.
معدوم‌سازی صحیح سرم‌های تاریخ‌گذشته یا معیوب
(طبق آخرین بخشنامه وزارت بهداشت (۱۴۰4:
۱. محتوا در فاضلاب بهداشتی تخلیه شود.
۲. کیسه یا بطری خالی سوراخ شده و سپس دفن بهداشتی یا سوزانده شود.
هرگز سرم تاریخ‌گذشته به مراکز خصوصی، مطب‌ها یا روستاها واگذار نشود.
نکات آخر
نگهداری صحیح سرم و محلول‌های تزریقی یکی از ساده‌ترین، کم‌هزینه‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین اقداماتی است که تأثیر مستقیم بر ایمنی بیمار دارد. یک لحظه سهل‌انگاری در کنترل دما یا بی‌توجهی به تاریخ انقضا می‌تواند به قیمت جان بیمار تمام شود.
رعایت دقیق این اصول نه تنها یک وظیفه شغلی، بلکه یک تعهد اخلاقی و انسانی است